Neyi İfade Ettiği Bilinmiyor

Neyi İfade Ettiği Bilinmiyor

Şafak Yüca yazdı:
“Cumhurbaşkanlığı Forsunun nasıl ve kim tarafından bulunduğu, çizildiği belli olmadığı gibi neyi ifade ettiği de bilinmiyor. Bu konuda tartışmalar 1960’lı yıllarda başlıyor. Kitaplar yazılıyor, Türk Tarih Kurumu’na belgeler gönderiliyor ve resmi makamlara dilekçeler yazılıyor.”

Neyi ifade ettiği bilinmiyor, ama yine de kullanılıyor.

İlk defa 1922 yılında Mustafa Kemal Atatürk’ün, İzmir’e giderken içerisinde bulunduğu otomobilde asılı olduğu görüldü.

1925 yılında da “sancak kararnamesi” çıkarıldı. Şekil ve biçim açısından resmiyet kazandı. Ancak neyi simgelediğine yönelik hiçbir bilgiye yer verilmedi.

Hatta 1922 yılından 1969 yılına kadar neyi simgelediğine dair hiçbir resmi açıklama yapılmadı.

16 yıldız ve ortasında güneşin yer aldığı, günümüzde de kullanılan Cumhurbaşkanlığı Forsundan bahsediyorum.

Ressam Hüsnü Tengüz

Her ne kadar soru işaretleri barındırsa da kendi iddiasına göre Forsu Ressam Hüseyin Hüsnü Tengüz çizdi. 1876’da Cibali’de doğdu. Komşusu Emin Baba’nın çizdiği deniz resimlerinden etkilendi. Resim dersleri almaya başladı ve yeteneğini geliştirdi. Forsun çizilmesi esnasında Bahriye Matbaası’nda görevliydi. Hayatıyla ilgili detaylı bilgiye İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin 2013 yılında bastığı “Bayram Hediyesi”  kitabından ulaşılabilir.

Forsun çizim süreciyle ilgili pek açık olmayan bir bilgiye bu kitaptan ulaştım. Aynen aktarıyorum:

Cumhuriyet`in ilk yıllarında, Atatürk bir devlet başkanını ağırlayacaktır. Resmi törenler için her şey hazırdır. Ancak bir ayrıntı son anda fark edilir; konuk devletin görevlileri devlet başkanlarını temsil eden bir flama hazırlamışlardır. Bizde buna mukabil bir sembol olmadığı ve ne yapılacağı Atatürk’e sorulur. Atatürk’ün talimatıyla Askeri Dikimevi’ne benzeri bir flamanın hazırlanması emredilir. İstanbul’daki Askeri Dikimevi komutanı çaresiz ne yapacağını düşünürken, Bahriye Matbaası’nın duayen ressamına müracaat edilir. Nitekim Hüsnü Bey ertesi güne kadar müsaade isteyerek, ortasında güneş ve bu güneşin etrafında 16 yıldız bulunan tasarımı hazırlayarak Dikimevi’ne gönderir.  Atatürk’ün beğenisini kazanan bu tasarım ve flama gereken yerlere asılır ve Dikimevi Komutanı ödüllendirilir.

Aslında Forsun çizilme süreciyle ilgili bu bilgiyi söz konusu kitap da Ressam Tengüz’ün oğlu Ahmet Tengüz’ün bir açıklamasından almış.

Yapı Kredi Yayınları tarafından 2002 yılında basılan “Hisseli Harikalar Kumpanyası – Meraklılarından Sıradışı Objeler” kitabının 62-63 sayfalarında yer alan paragrafı aynen aktarıyorum:

Cumhuriyet’in ilanına müteakip yıllarda bir gün, Deniz Kuvvetleri’ne bağlı donanmanın bayrak ve flama diken Kasımpaşa Dikimevi’ne, bir Cumhurbaşkanı Forsu dikilmesi için emir gelir. Dikimevinin böyle bir ambleme yaraşır bir eskiz hazırlama, orijinal bir tasarım yaratacak olanak ve kadrosu olmadığı için Kasımpaşa Deniz Matbaası ressamı Hüsnü Tengüz’e başvurulur. Tengüz’ün güneş ve etrafında yıldızlar şeklindeki bu tasarımı beğenilerek, istenen flama dikilip gönderilir. Flama çok beğenilir ve Dikimevi yöneticileri mükâfatlandırılır. Ancak çizen, dahası bu tasarımı yaratan ressam düşünülmemiştir… Hüsnü Tengüz de bunu kimseye söyleyemediğinden, ailesi ve yakın çevresi dışında kimsenin bilgisi olmamıştır. Elimizdeki bu kalıp, bu ilk tasarımlardan biridir.

Resim.1. Ressam Hüsnü Tengüz’ün Cumhurbaşkanlığı Forsu tasarımı.

Kaynak: https://www.aa.com.tr/tr/yasam/forsun-tasarimcisina-iade-i-itibar/147313

Görüldüğü üzere Forsun neyi ifade ettiğine yönelik bir bilgiye yer verilmemiş. 16 yıldız ve ortasındaki güneş neyi ifade ediyor, açıklanmıyor.

Diğer bir nokta, “Cumhuriyet’in ilk yıllarında” ifadesi. Cumhuriyet 1923 yılında ilan edildi ve Atatürk de 29 Ekim’de Mecliste yapılan oylamayla Cumhurbaşkanı seçildi. Ayrıca Anıtkabir Müzesi’nde yer aldığı üzere Atatürk bu forsu 1922 yılında kullanmış. Dolayısıyla forsun kullanımı Cumhuriyet’ten önce gerçekleşmiş.

Üstelik “bir devlet başkanının ağırlanacak” olduğu esnada flamanın eksikliğinin hissedilmesi de yeni sorular yaratıyor. “bir devlet başkanı” şeklinde yer alan ifade, söz konusu bilgiyi verenlerin konuya “yakınlıklarını” aydınlatıyor.

Güya İstanbul Büyükşehir Belediyesi “iade-i itibar” amacıyla 2013 yılında Hüsnü Tengüz için “Bayram Hediyesi” kitabını tıpkıbasım yapmış. Fakat iade-i itibardan çok şüphe uyandırıyor.

Cumhurbaşkanlığı Forsu

Resim.2. Atatürk’ün 1922 yılında İzmir’e girerken otomobilinde çekili Flama (Anıtkabir Müzesi’nde Bulunmaktadır)

Atatürk’ün İzmir’e giderken otomobilinde kullandığı flama, Finikeli bir narenciye tüccarı tarafından yıllar sonra Anıtkabir’e hediye edilmiş. Dolayısıyla Atatürk’ün bu forsu 1922 yılında kullandığı rivayet olarak belirtiliyor. Ancak Deniz Müzesi’nin 1924 tarihli kitapçıklarında söz konusu fors yer alıyor. Ayrıca 1923 yılında inşa edilen ikinci TBMM binasında da forsun kabartması bulunuyor. Bu bilgilere göre 1923 yılından itibaren Forsun yaygın bir şekilde kullanılmaya başlandığı söylenebilir.[i]

Başta da belirttiğimiz üzere 1925 yılında Sancak Kararnamesi çıkarılarak 16 yıldızın çevrelediği güneş amblemi resmi olarak kullanılmaya başlanıyor.

Ancak kararnamede yıldızların ve güneşin boyları, genişlikleri ve durdukları yerleri dışında hiçbir bilgi belirtilmiyor.

Anlam Arama Süreci

Cumhurbaşkanlığı Forsunun nasıl ve kim tarafından bulunduğu, çizildiği belli olmadığı gibi neyi ifade ettiği de bilinmiyor. Bu konuda tartışmalar 1960’lı yıllarda başlıyor. Kitaplar yazılıyor, Türk Tarih Kurumu’na belgeler gönderiliyor ve resmi makamlara dilekçeler yazılıyor.

1923 yılından itibaren kullanılan forsa anlam arama süreci başlıyor.

Buna göre 16 yıldız 16 Türk Devleti’ni ve ortasındaki güneşin de (son Türk Devleti’ni) Türkiye Cumhuriyeti’ni simgelediği ileri sürülüyor. 1969 yılında resmi olarak kamuoyuna duyuruluyor.

Ordu ve Devlet Makamları Cumhurbaşkanlığı Forsunun anlamını bu şekilde benimsiyor. Günümüzde de aynı benimseme tarzı sürdürülüyor.

Fakat tartışmalar ilerleyen süreçte öyle bir boyut alıyor ki benimsenen anlam, anlamsızlaşıyor.

16 sayısının neye göre belirlendiği tartışma konusu oluyor. Seçilen 16 Türk Devleti, tarih boyunca kurulan en büyük Türk Devletleri olarak ifade ediliyor. Fakat “büyüklükten” kastın ne olduğu belirtilmiyor.

Buna karşın 16 değil 23 Türk Devleti olması gerektiğine yönelik bir fikir doğuyor. Nihal Atsız 50 Türk Devleti olması gerektiğini öne sürüyor. Tarihçiler 113 veya 128 gibi Türk Devleti sayıları ortaya atıyor. Yıldızların sayıları daima artırılmak veya temsil ettiği devletin değiştirilmesi isteniyor.

Kaç adet Türk Devleti tartışmasının yerini ortadaki güneşin Türkiye’yi değil, Cumhurbaşkanlığı makamını sembolize ettiği takip ediyor.

Belirtilen 16 Türk Devleti’nin içerisinde Azerbaycan’ın ve SSCB’nin çözülüşüyle bağımsızlığını kazanan 6 Türk Devleti’nin neden yer almadığı tartışılıyor.

Güneşin son Türk Devleti olarak Türkiye Cumhuriyeti’ni temsil ettiğine yönelik görüşe, öncelikle Hatay’ın son Türk Devleti olduğu fikriyle karşı çıkılıyor. Önemsenmiyor ve kabul edilmiyor.

Fakat 1983 yılında bağımsızlığını kazanan Kıbrıs’la birlikte yeniden bu konu açılıyor. Son Türk Devleti Kıbrıs olarak belirince 16 yıldızın içerisinden Batı Hun İmparatorluğu çıkarılıp yerine KKTC ekleniyor.

Fakat Cumhurbaşkanlığı resmi sitesinde KKTC yerine Batı Hun İmparatorluğu adını koruyor. Anlaşılan o ki, KKTC listeden çıkartılıyor.[ii]

16 yıldızın Türk Devletlerini değil, genel olarak Türkleri sembolize ettiği de öne sürülen görüşler arasında. Buna göre yıldızların 8 köşeli olması Türk Devlet sistemini ve 16 sayısının sancaklardaki tuğ sayısını ifade ettiğine yönelik bir fikir ortaya atılıyor.

Asıl Anlamı Hala Bilinmiyor

1960’lardan itibaren başlayan tartışma günümüzde de herhangi bir sonuca ulaşmış değil.

Bunun en büyük sebebi de Forsun kullanılmaya başlandığı yıllardan itibaren anlamına dair herhangi bir bilginin verilmemiş olması.

Bu nedenle farklı görüşler öne sürülebiliyor. Hangisinin gerçek olduğu bilinmiyor.

Fakat Devletin ve Ordunun benimsediği bir anlam var ve onu değiştirmek istemiyor. Nitekim içlerinden bir Devletin çıkarılıp yerine yenisinin eklenmesi gibi ufak değişikler yapılabiliyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan da 16 Türk Devleti sembolünü benimsiyor. Özellikle sarayda verilen 16 Türk Devleti’ni temsil eden askerler ve ortasında Erdoğan’ın yer aldığı fotoğraf karesi sembolün ne derece benimsendiğini gösteriyor.


[i] ÖZTÜRK, Emrullah. CUMHURBAŞKANLIĞI FORSU VE 16 TÜRK DEVLETİ TARTIŞMASI. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, vol. 15, no 57, s.83.

[ii] https://www.tccb.gov.tr/cumhurbaskanligi/resmi-simgeler/fors/

Diğer Yazılar